Café Avion
 

Historia/Historie

    Kawiarnia Avion i jej poprzednicy

Renata Putzlacher

W KAWIARNI AVION KTÓREJ NIE MA…

W kawiarni AVION której nie ma
poranną kawę kontempluję
za oknem most i ruchy wojska
dziecko z obręczą Olzy wody

Dobiegła kresu pierwsza wojna
wre babiloński gwar na moście
W kasie śpią obok siebie zgodnie
korony złote i guldeny

Dziewczyna pas cieszyński srebrny
dała do ręki żołnierzowi
A u Prochaski z taśmy spływa
kolejny śpiewnik Trzanowskiego

V tu chvíli můj mladičký děda
balí svůj ukrajinský batoh
Za nehty má černozem V očích
tajemný záblesk rozhodnutí

Pak přivandruje do Těšína
sídla Piastovců s jednou věží
Bude si na chléb vydělávat
a zadělávat těsto v díži

W kawiarni AVION tuż pod Wzgórzem
Zamkowym choć już zamku nie ma
jem słodką bułkę którą ręce
mojego dziadka wyrzeźbiły

Ma nowy ratusz Czeski Cieszyn
a przed nim chałupina krowa
i hojna wdowa Tetl dumnie
już pańskim okiem rynek tuczy

Hotel "Piast" ciągle szyldy zmienia
"Bohemia" hotel raz "Polonia"
W szkole znów nowy elementarz
w innym języku znów gazeta

V městském lesíku svátky jara
děti sbírají těšíňanky
A na korze se procházejí
tlustí měšťáci z Saské kupy

A na Brandysie proletariat
planuje nową rewolucję
Piwo się leje młyn się kręci
po torach mknie parowóz dziejów

W kaffeehaus Avion czas przystanął
już wkrótce runie w Olzy wody
z mostem Przyjaźni który dzielił
z niepowtarzalną atmosferą

Bílí předkové v mlze z mouky
těší mé oči v městě Těšín
V té božské vísce temném kotli
pomateného alchymisty

Rodzina Kohnów dzieci liczy
Transport do Ziemi Obiecanej
odjeżdża z toru jedynego
Już czołg przecina rzekę na pół

Na rozloučenou házím mince
do řeky která Těšín dělí
A marně teskným zrakem hledám
kavárnu AVION která není

Oczami szukam smutna niema
kawiarni AVION której nie ma…



Těšínskou kavárnu a restauraci AVION na rohu Saské kupy a Masarykových sadů vedle bývalého Hotelu National dala postavit v roce 1933 Rosalie Wiesnerová, stavitelem byl V. Nekvasil. Stala se centrem společenského a kulturního života a vzhledem k její poloze i základnou pro pašeráky. Měl ji v pronájmu E. Streck (kolem roku 1935).

Cieszyńska kawiarnia i restauracja AVION na rogu Saskiej Kępy i Alei Masaryka. Zbudowana przez Rosalię Wiesner obok dawnego "Hotelu National" w 1933 roku przez budowniczego V. Nekvasila. Była centrum życia towarzyskiego i kulturalnego, a ze względu na położenie także bazą przemytników. Dzierżawcą AVIONU był E. Streck (około 1935 roku).

Kaffeehaus und Restaurant AVION an der Ecke der Sachsenbergstraße und der Masarykallee. Rosalie Wiesner ließ es neben dem ehemaligen Hotel "National" im Jahre 1933 von dem Baumeister V. Nekvasil erbauen. AVION wurde Zentrum des kulturellen und gesellschaftlichen Lebens, und wegen eigener Lage auch eine Grundbasis für Schmuggler. Vermieter von AVION war E. Streck (um 1935).

The café and restaurant AVION built for Rosalia Wiesner (next to the former Hotel National) in 1933 by the builder V. Nekvasil on the corner of Saxonic Hillock and the Avenues of Masaryk. This café formed a center for cultural and social life, and due to its situation it was also a base for smugglers. The AVION was rented by E. Streck (about 1935).



Renata Putzlacher

RACHELA

Dziewczyno czarnowłosa, zwiastunko chochoła,
imienniczko semickiej patronki "Wesela",
moja siostro przybrana, twe imię Rachela,
dzisiaj w noc szabasową cię przyzywam, wołam.

Wciąż tęskniąca do ziemi, którą obiecano,
druga strono monety, twoim godłem gwiazda,
Rachelo z międzywojnia i z mojego miasta,
która żyłaś w porywach, lecz nigdy na całość.

Rachelo nie z tej bajki, z innego wymiaru,
która tłuczesz się we mnie wraz z grzechotką serca,
Bogu świeczkę, a tobie ogarek poświęcam,
przaśny chleb w święto Pesach, modlitwę nieśmiałą.

Dziewczyno z mego miasta, dziwniejsza ode mnie,
o germańskim nazwisku, choć nie byłaś Niemką,
mknąca w chuście do mykwy Menniczą po ciemku,
za pan brat z tajemnicą, poznać ją daremnie.

Śladami przodków idąc, ciebie napotkałam,
na starej fotografii cień twego uśmiechu,
w kocich łbach na Bóżniczej dawnych kroków echo,
synagogi sylwetkę jak z płócien Chagalla...

Szabasowa noc czarów, świece i czerń tiulu,
wrócił mąż z synagogi, aniołów nie widzisz
pochylonych nad stołem, płyną modły w jidisz
i obrządek tak obcy a bliski do bólu.

Stary rebe dmie w szofar, anioły się bawią,
wieża Babel piastowska jeszcze stoi niema,
jidisz miesza się z polskim, drugiej wojny nie ma,
Olza płynie, a nad nią nie zburzony AVION.



Hlavní most poté, co byl vyhozen do povětří ustupujícím polským vojskem dne 1.9. 1939. Polské operační plány v případě války s Německem nepředpokládaly kladení odporu na Olze, vysazení mostů mělo polské armádě umožnit zorganizování obrany na linii Visly. Úplné vysazení mostu se nepodařilo, byl pouze značně poškozen. Hlavní most pro jeho strategický význam Němci znovu rychle postavili. Při této příležitosti rozebrali výbuchem poškozenou budovu kavárny AVION, která patřila Židům. Němci most sami znovu vyhodili do povětří při svém ústupu z Těšína v květnu 1945 roku.

Most Główny po wysadzeniu przez wycofujące się wojska polskie w dniu 1.9. 1939 roku. Polskie plany wojskowe na wypadek wojny z Niemcami nie przewidywały stawiania oporu na Olzie, wysadzenie mostów miało umożliwić armii polskiej zorganizowanie obrony na linii Wisły. Nie udało się wysadzić mostu w całości, został tylko znacznie uszkodzony. Ze względu na strategiczne znaczenie Mostu Głównego Niemcy szybko go odbudowali. Przy okazji rozebrali uszkodzony w czasie wybuchu budynek kawiarni AVION, który był własnością Żydów. Sami Niemcy wysadzili most ponownie przy wycofywaniu się z Cieszyna w maju 1945 roku.

Blick auf die Hauptbrücke, nachdem sie von den zurückziehenden polnischen Truppen am ersten September 1939 in die Luft gesprengt wurde. Die polnischen militärischen Pläne setzten für den Fall des Krieges mit Deutschland keine Möglichkeit der Widerstandsentgegensetzung an der Olsa voraus, die Brückensprengung sollte den polnischen Truppen das Organisieren einer Abwehr auf der Weichsellinie erleichtern. Es ist ihnen nicht gelungen, die Brücke vollständig in die Luft zu sprengen, sie wurde nur wesentlich beschädigt. Wegen der strategischen Bedeutung der Hauptbrücke wurde sie sehr schnell von den Deutschen abgebaut. Bei dieser Gelegenheit haben die Deutschen das durch Explosion beschädigte Gebäude des Cafehauses AVION, das sich in dieser Zeit im Besitz von Juden befand, auseinandergesetzt. Selbst die Deutschen haben die Brücke während des Rückzuges aus Teschen im Mai 1945 wieder in die Luft gesprengt.

The main bridge after it was blown up by the retreating Polish troops on September 1, 1939. In the event of a war against the Nazis, Polish war plans did not incorporate army defence along the Olza river; the bridge was blown up to enable the Polish army to organize its defences along the Vistula river line. The bridge which was considerably damaged was not completely destroyed. Due to its strategic importance the bridge was quickly rebuilt by; at the same time the Nazis demolished the café AVION which belonged to Jews. During the withdrawal from Cieszyn in May 1945 the bridge was blown up again.



Renata Putzlacher

CIESZYŃSKI REFREN

Opuszczę wkrótce ciebie moje miasto
kolejną stację w mej drodze krzyżowej
Ostatni tułacz pod mostem już zasnął
w kawiarni AVION umilkły rozmowy

Zostawię ciebie za sobą me miasto
ruszę za tymi do których należę
jak kiepski nomad kiedy padnie hasło
porzucę rzekę i samotną wieżę

Jak Magdalena gdy stopy obmyła
w mieście celników i faryzeuszy
tak nieświadoma błogo sobie żyłam
nie wiedząc że już pora dalej ruszyć

Bez wielkich fanfar na pozór spokojnie
zamknę ten rozdział gdy zatrąbi klakson
Schizofreniczne i w patriotyzm hojne
będziesz nocami nawiedzać mnie miasto

Wielokorzenna do rozstań stworzona
jak dziadek bliskie opuszczę rozstaje
Mekkę młodości azyl skrzypka Kohna
ruszę do miasta gdzie jeżdżą tramwaje

A gdy za gardło złapią żal i trema
zbawcze hamulce w życiowej pogoni
pośród reliktów których dziś już nie ma
cieszyński tramwaj będzie we mnie dzwonił

Będę oswajać nowe obce miasto
z zamkiem i rzeką i z hotelem AVION
Wreszcie spokojnie będę mogła zasnąć
imperatywy hasła mnie nie zbawią

Jeszcze nie późno swym "Transatlantykiem"
wyruszę wkrótce już za parę godzin
Odkryję swoją własną Amerykę
bo pośród Indian żyłam od narodzin

Wrócę do ciebie kiedyś moje miasto
być może inna być może ta sama
Na moście celnik ostatni już zasnął
czka w "Demellochu" Małgosia pijana

Cieszyn - Brno, 25.10.1996







Na początku był AVION… W lutym 1996 roku do tradycji tej nieistniejącej już dziś międzywojennej cieszyńskiej kawiarni nawiązało w czesko-polskim programie autorskim V KAVÁRNĚ AVION, KTERÁ NENÍ… W KAWIARNI AVION, KTÓREJ NIE MA… dwoje twórców: czeski pieśniarz Jaromír Nohavica i polska poetka Renata Putzlacher. Towarzyszył im wówczas niezrównany akompaniator Bronisław Liberda, frydecki skrzypek Ladislav Hoskovec oraz aktorzy obu scen Těšínského divadla. Od tamtej pory odbyło się w podziemiach teatru, w galerii i na dużej scenie Těšínského divadla, a także w teatrach w Pradze i w Brnie ponad trzydzieści wieczorów kawiarni AVION, w których wzięło udział blisko 100 wykonawców z różnych stron i miejscowości (jeden z nich - poeta - urodził się, bagatela, w Bagdadzie) oraz grono towarzyszących im wiernych widzów, polskich, czeskich i słowackich miłośników poezji, kabaretu i piosenki poetyckiej (kolejny rekord: pewna malarka przyjechała do nas… z Neapolu).

Nieistniejąca kawiarnia inspirowała Renatę i Jaromíra: W kawiarni AVION, której nie ma, poranną kawę kontempluję… Bydleli bychom na Sachsenbergu u Žida Kohna… Oczami szukam smutna, niema kawiarni AVION, której nie ma… Až budu starým mužem, budu svoje místo mít u okna kavárny AVION… Śpieszyli mieszczanie cieszyńscy ze wszystkich stron tam, gdzie Olza płynie, tam gdzie kaffeehaus AVION… W kilku programach zabrzmiały także utwory w języku jidisz, którym posługiwali się mieszkańcy Cieszyna, których również już nie ma. Później okazało się (dzięki książkom cieszyńskich badaczy i historyków), że sentymenty te nie były przypadkowe: właścicielka międzywojennej kawiarni AVION była bowiem Żydówką…

Kawiarni AVION nadal nie ma w Czeskim Cieszynie, pozostały jednak prace nadwornego plastyka AVIONU, Ladislava Szpyrca (któremu kawiarnia zawdzięcza błękitny fresk z latającą szaloną Małgosią i skrzypkiem Kohnem oraz uskrzydlone logo), zdjęcia fotografika Wiesława Przeczka, kronika wypełniona treścią po brzegi, mnóstwo artykułów, fam, wspomnień, wierszy i piosenek. Przede wszystkim były to piosenki Jaromíra Nohavicy z powstającej w tym czasie znakomitej płyty DIVNÉ STOLETÍ (1996), a także utwory nowego tandemu autorskiego Siwek-Putzlacher, które znalazły się na płycie LAMUS (2000).

W roku 1996 do nieformalnego Towarzystwa AVION dołączył kolejny cieszyniak, kompozytor Zbigniew Siwek, który w roku 1996 skomponował muzykę do wierszy Renaty Putzlacher z tomu MAŁGORZATA POSZUKUJE MISTRZA. Pięć piosenek z tamtego bułhakowowskiego okresu (w wykonaniu Leny Pešák) rozbrzmiewało na falach czeskiej rozgłośni Vltava, w filmie Milana Cieslara i Marči Arichtevy TĚŠÍNSKÁ JABLÍČKA RENATY PUTZLACHER oraz na scenie brneńskiego Divadla Husa na provázku. Piosenki te również znalazły się na liście teledysków w ankiecie czeskiej TV pt. TELEDYSK DZIESIĘCIOLECIA.

A potem Renata znalazła Małgorzatę… W programie HISTORIA PROSTA: W CIESZYNIE ŻYŁ KOHN zabłysnęła odtwórczyni piosenek żydowskich, Małgorzata Pikus, ówczesna aktorka Sceny Polskiej, która w czesko-polskim spektaklu Těšínského divadla zagrała swoją niezapomnianą Edith Piaf. To z myślą o niej powstały kolejne piosenki R. Putzlacher i Z. Siwka. Kolejnym odkryciem był śpiewający (i malujący) aktor Sceny Polskiej, Sebastian Pawlak.

W roku 1998 AVION doczekał się dwu nadwornych zespołów muzycznych: gitarzyście Zbigniewowi Siwkowi zaczęły towarzyszyć w ramach tercetu SIWEK TRIO, który został następnie przemianowany na ZBIG-BAND, dwie utalentowane studentki, Tamara Czudek (flet) i Dorota Blahut (wiolonczela - dziś gra w znanym duecie TARA FUKI), a ludowa kapela biznesmenów i lekarzy, KAMRACI, przekształciła się nawet w ramach programu żydowskiego w zespół klezmerów JIDEŁE. Kolegom-muzykom zawdzięczamy wiele radosnych chwil poświęconych nie tylko pracy twórczej, ale także wspólnemu biesiadowaniu.

Dnia 20 stycznia 2000 roku w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych RC w Pradze zostało oficjalnie zarejestrowane polsko-czeskie stowarzyszenie artystyczne SPOLEK-TOWARZYSTWO AVION. Członkami-założycielami zostali Jaromír Nohavica, Zbigniew Siwek i Renata Putzlacher-Buchta (wybrana dnia 5 lutego 2000 na prezesa Stowarzyszenia). W miesiąc później odbył się na dużej scenie teatru uroczysty koncert z okazji czwartych urodzin kawiarni AVION, połączony z chrztem płyty LAMUS, który obejrzało ponad 400 widzów. Podobnie było w następnym roku, dnia 11 marca 2001, kiedy to artyści Towarzystwa AVION wraz z muzykami i z zaprzyjaźnionymi słowackimi aktorami z wędrownej trupy TEATRO TATRO z Nitry wystawili na dużej scenie teatru polsko-czesko-słowacką rewię z okazji piątych urodzin Café AVION pt. V KAVÁRNĚ AVION, KTERÁ NENÍ… III albo DIVERTIMENTO CIESZYŃSKIE. Trzecim dużym przedsięwzięciem jest spektakl po polsku, czesku i "po naszymu" pt. GENIUS LOCI (geniusz loce?) ŚLĄSKA, który artyści Towarzystwa AVION wraz z muzykami przedstawili jesienią 2000 roku w praskim teatrze Na zábradlí i w brneńskim teatrze Husa na provázku, a w nowej, poszerzonej wersji dnia 11 listopada 2001 roku na dużej scenie teatru Těšínské divadlo w Czeskim Cieszynie.

Założone u schyłku dziwnego stulecia i na przełomie wieków stowarzyszenie artystyczne Spolek-Towarzystwo AVION nie jest tylko instytucją. To także grono osób, które łączą więzy przyjaźni i podobne zainteresowania. Wydana w tym samym czasie płyta LAMUS jest skromnym świadectwem wspólnie spędzonych chwil i niezapomnianej przygody życiowej, o której z pewnością marzy każdy artysta. Jest także podsumowaniem wielomiesięcznej pracy autorów i wykonawców nad sprawami bardzo kruchymi i ulotnymi; nieprzypadkowo słowo avion oznacza w języku francuskim "samolot", a łaciński avis to "ptak, wieszczba".

A tak to dnes bude milí přátelé v naší kavárně AVION
která není
po celý večer
vysoké se bude dotýkat nízkého
ušlechtilé padlého
ďábel anděla
muž se dotkne ženy
čeština polštiny
hudba bude střídat slovo
aby slovo bylo poté vystřídáno činem
umění se setká s neuměním
snaha s porozuměním
my s vámi
vy s námi…



Jaromír Nohavica

V roce 1996 vznikla v Těšínském divadle v Českém Těšíně - jediném divadle v České republice, které má dvě scény, českou a polskou - myšlenka pořádání v divadelní kavárně česko-polských kulturních večerů. Přípravou prvního literárně-hudebního večera pořadatelé pověřili známé českotěšínské tvůrce: skladatele, textaře a zpěváka Jaromíra Nohavicu a básnířku, překladatelku a divadelní dramaturgyní Renatu Putzlacherovou. Premiérový pořad s názvem V KAVÁRNĚ AVION, KTERÁ NENÍ… W KAWIARNI AVION, KTÓREJ NIE MA…, který se konal dne 23. února 1996 autoři pojmenovali podle multikulturní kavárny, která kdysi stála poblíž hraničního přechodu v Těšíně.

Od té doby se konalo v divadelní kavárně přes třicet podobných večerů, vždy za hojné účasti dvojjazyčného publika. Zanedlouho se ke dvojici autorů připojil i skladatel a hudebník Zbigniew Siwek, který napsal hudbu k básním Renaty Putzlacherové. Mnohé skladby této autorské dvojice zazněly poprvé právě v rámci kavárny AVION. V té době začala také vznikat známá deska Jaromíra Nohavici DIVNÉ STOLETÍ v mnohém ovlivněná mnohonárodnostní atmosférou avionovských pořadů, která nakonec získala i titul Deska roku 1996 v České republice.

A pak na přelomu tisíciletí vznikla idea založení uměleckého sdružení. Dne 20. ledna 2000 byla na Ministerstvu vnitra ČR v Praze provedena registrace česko-polského uměleckého sdružení s názvem SPOLEK-TOWARZYSTWO AVION. Zakladateli se stali kmenoví členové AVIONU: Jaromír Nohavica, Zbigniew Siwek a Renata Putzlacher-Buchtová (zvolena dne 5. února 2000 předsedkyní Spolku).

U příležitosti čtvrtých narozenin kavárny AVION chtěli autoři doložit svoji dosavadní působnost také česko-polskou deskou písní Renaty Putzlacherové a Zbigniewa Siwka s názvem LAMUS. Slavnostní koncert, jehož se kromě autorů desky a interpretů zúčastnil také Jaromír Nohavica, se konal dne 26. února 2000 poprvé na velké scéně Těšínského divadla a shlédlo ho několik stovek diváků. Nejinak tomu bylo i v příštím roce, kdy členové Spolku AVION spolu s hudebníky a se spřátelenými slovenskými putovními herci ze spolku TEATRO TATRO z Nitry uvedli dne 11. března 2001 na velké scéně Těšínského divadla polsko-česko-slovenské revue u příležitosti pátých narozenin Café AVION s názvem V KAVÁRNĚ AVION, KTERÁ NENÍ… III aneb DIVERTIMENTO CIESZYŃSKIE. Třetím velkým předsevzetím je revue GENIUS LOCI (geniusz loce?) SLEZSKA, které Spolek AVION spolu s hudebníky prezentoval na podzim roku 2000 v pražském Divadle Na zábradlí a v brněnském Divadle Husa na provázku a v nové verzi dne 11. listopadu 2001 na velké scéně Těšínského divadla v Českém Těšíně.




Wykorzystano materiały historyczne i reprodukcje widokówek z publikacji:

Henryk Wawreczka, Janusz Spyra, Mariusz Makowski Těšín-Český Těšín na starých pohlednicích a fotografiích (nakladatelství WART, 1999)
Cieszyn-Czeski Cieszyn na starych widokówkach i fotografiach (wydawnictwo WART, 1999)

oraz wiersze z programów W kawiarni AVION, której nie ma i widokówki ze zbiorów Renaty Putzlac